Autisme en relaties: omgaan met communicatieverschillen
Een relatie draait voor een groot deel om communicatie. Je vertelt elkaar wat je voelt, wat je nodig hebt, waar je mee zit en waar je blij van wordt. Je probeert de ander te begrijpen en verwacht tegelijkertijd dat de ander jou begrijpt. Wanneer autisme een rol speelt binnen een relatie, kan communicatie soms anders verlopen dan beide partners gewend zijn. Dat betekent niet dat iemand met autisme niet kan communiceren, geen emoties heeft of geen liefde kan voelen. Integendeel: mensen met autisme kunnen liefdevolle, hechte en langdurige relaties hebben. Wel kunnen de manier waarop iemand communiceert, signalen interpreteert en emoties verwerkt anders zijn.
Onderzoek en ervaringsgerichte informatie over autisme benadrukken dat communicatieverschillen sterk kunnen variëren van persoon tot persoon. Sommige mensen met autisme communiceren zeer direct en letterlijk, terwijl anderen juist moeite hebben om gevoelens onder woorden te brengen. Ook het begrijpen van lichaamstaal, gezichtsuitdrukkingen, toon en impliciete boodschappen kan anders verlopen.
Daarom is het belangrijk om bij autisme en relaties niet te denken in termen van "goed communiceren" versus "slecht communiceren". Vaak gaat het eerder om twee mensen die verschillende communicatiestijlen hebben en elkaar moeten leren begrijpen. Een relatie wordt dan geen zoektocht naar wie gelijk heeft, maar naar een manier waarop beide partners zich gehoord en begrepen kunnen voelen.
Wat is de invloed van autisme op een relatie?
Autisme kan invloed hebben op verschillende onderdelen van een relatie. Denk bijvoorbeeld aan:
communicatie;
het uiten van emoties;
het herkennen van emoties bij de partner;
behoefte aan duidelijkheid;
omgaan met veranderingen;
behoefte aan voorspelbaarheid;
sociale interactie;
prikkelverwerking;
behoefte aan tijd alleen;
het interpreteren van lichaamstaal;
het begrijpen van sarcasme, hints of indirecte boodschappen;
het oplossen van conflicten;
intimiteit en seksualiteit;
verdeling van huishoudelijke taken;
verwachtingen binnen de relatie.
Niet iedere persoon met autisme ervaart al deze zaken. Autisme is een spectrum en de kenmerken en ondersteuningsbehoeften verschillen sterk tussen personen. Ook relaties waarin beide partners autistisch zijn, kunnen heel verschillend verlopen.
Het is daarom belangrijk om voorzichtig te zijn met algemene uitspraken zoals:
"Mensen met autisme begrijpen emoties niet."
of:
"Een autistische partner kan geen goede relatie hebben."
Dat zijn geen goede uitgangspunten. Een beter uitgangspunt is:
"Welke manier van communiceren werkt voor deze persoon en voor deze relatie?"
Autisme en communicatie: een andere communicatiestijl
Een van de belangrijkste onderwerpen binnen autisme en relaties is communicatie.
Communicatie bestaat namelijk uit veel meer dan woorden. We communiceren ook met:
gezichtsuitdrukkingen;
lichaamshouding;
oogcontact;
intonatie;
stiltes;
gebaren;
timing;
indirecte boodschappen;
humor;
sarcasme;
subtiele hints.
Voor sommige autistische mensen zijn juist deze niet-letterlijke of non-verbale aspecten van communicatie ingewikkelder.
De National Autistic Society beschrijft bijvoorbeeld dat sommige autistische mensen moeite kunnen hebben met het interpreteren van gezichtsuitdrukkingen, lichaamstaal, toon en beurtwisseling in gesprekken. Ook kan letterlijk taalgebruik vaker voorkomen.
Dat kan binnen een relatie tot opvallende misverstanden leiden.
Voorbeeld
Een partner zegt:
"Het is wel weer gezellig hier."
De bedoeling kan zijn:
"Ik vind het eigenlijk helemaal niet gezellig en ik zou graag willen dat we iets anders gaan doen."
De autistische partner kan echter letterlijk begrijpen:
"Mijn partner vindt het gezellig."
Er is dan geen sprake van onwil. Beide partners hebben dezelfde woorden gehoord, maar de boodschap verschillend geïnterpreteerd.
Direct communiceren versus indirect communiceren
Een veelvoorkomend verschil binnen relaties is de mate van directheid.
Een partner zonder autisme kan bijvoorbeeld zeggen:
"Je zou misschien wat vaker kunnen helpen in huis."
Daarmee kan eigenlijk bedoeld worden:
"Ik heb het gevoel dat ik te veel huishoudelijke taken alleen draag en ik wil dat je structureel meer doet."
De partner met autisme hoort misschien alleen:
"Je zou misschien wat vaker kunnen helpen."
Maar wat betekent "wat vaker"?
Een keer per week?
Elke dag?
Welke taken?
Op welk moment?
Hierdoor kan een gesprek eindigen zonder dat beide partners precies hetzelfde verstaan onder de gemaakte afspraak.
Maak communicatie daarom concreet
In plaats van:
"Je helpt nooit."
kun je bijvoorbeeld zeggen:
"Ik wil graag dat jij op maandag, woensdag en vrijdag de vaatwasser uitruimt."
In plaats van:
"Je luistert nooit naar mij."
kun je zeggen:
"Wanneer ik thuiskom en vertel over mijn werk, wil ik graag dat je ongeveer tien minuten naar mij luistert voordat we andere dingen bespreken."
Duidelijkheid betekent niet dat een relatie ongezellig of onnatuurlijk wordt.
Duidelijkheid kan juist zorgen voor meer veiligheid en minder misverstanden.
Letterlijk taalgebruik en verborgen boodschappen
Een andere mogelijke uitdaging bij autisme en relaties is het begrijpen van taal die niet letterlijk bedoeld is.
Denk aan:
sarcasme;
ironie;
beeldspraak;
hints;
suggesties;
dubbelzinnigheden;
retorische vragen.
Bijvoorbeeld:
"Ga gerust je gang."
Afhankelijk van de situatie kan dat betekenen:
"Je mag dit inderdaad doen."
"Ik vind het eigenlijk helemaal niet goed dat je dit doet."
Wanneer iemand sterk letterlijk communiceert, kan vooral optie 2 tot verwarring leiden.
Een praktische oplossing
Zeg liever wat je daadwerkelijk bedoelt.
In plaats van:
"Ga gerust je gang."
kun je zeggen:
"Ik wil liever niet dat je dit nu doet."
In plaats van:
"Het maakt me allemaal niets uit."
kun je zeggen:
"Ik ben boos en heb even tijd nodig."
In plaats van:
"Doe maar wat je wilt."
kun je zeggen:
"Ik wil graag dat we hier eerst samen over praten."
Zo voorkom je dat de ander moet raden wat er achter de woorden zit.
"Je had toch kunnen weten wat ik bedoelde?"
Een van de moeilijkste patronen binnen een relatie kan ontstaan wanneer één partner ervan uitgaat dat de ander een behoefte vanzelf begrijpt.
Bijvoorbeeld:
"Je weet toch dat ik vandaag behoefte had aan steun?"
Voor de ene partner lijkt dat vanzelfsprekend.
Voor de andere partner misschien helemaal niet.
Een autistische partner kan bijvoorbeeld denken:
"Als je steun nodig hebt, had je het mij kunnen vertellen."
Daar ontstaat een botsing.
De ene partner verwacht dat de ander de behoefte aanvoelt.
De andere partner verwacht dat de behoefte wordt uitgesproken.
Geen van beide verwachtingen is per definitie vreemd. Maar wanneer ze niet worden uitgesproken, kan frustratie ontstaan.
Een betere aanpak
Maak behoeften expliciet.
Niet:
"Je merkt toch dat ik verdrietig ben?"
Maar:
"Ik ben verdrietig. Ik wil graag dat je nu even bij me komt zitten en naar me luistert."
Niet:
"Je weet toch wat ik nodig heb?"
Maar:
"Wat mij nu helpt, is een knuffel."
Of:
"Ik wil op dit moment geen advies. Ik wil alleen dat je luistert."
Dat soort zinnen kan een enorm verschil maken.
Autisme en emoties binnen een relatie
Een hardnekkige misvatting is dat mensen met autisme minder emoties zouden hebben.
Dat klopt niet.
Mensen met autisme kunnen intense emoties ervaren, maar de manier waarop die emoties worden herkend, verwerkt en geuit kan verschillen.
Sommige mensen vinden het bijvoorbeeld moeilijk om onmiddellijk antwoord te geven op:
"Hoe voel je je?"
Ze kunnen wel degelijk iets voelen, maar nog niet weten hoe ze dat gevoel moeten benoemen.
Andere mensen hebben juist veel tijd nodig om te begrijpen wat er tijdens een gesprek precies gebeurde.
Daarom kan een vraag als:
"Waarom ben je nu zo boos?"
op een moeilijk moment komen.
Een betere aanpak kan zijn:
"Ik merk dat dit gesprek moeilijk voor je lijkt. Wil je nu verder praten of heb je eerst tijd nodig?"
Waarom een pauze soms juist helpt
Tijdens een emotioneel gesprek kan de hoeveelheid informatie snel oplopen.
De persoon moet tegelijkertijd:
luisteren;
de woorden verwerken;
emoties herkennen;
de eigen emoties reguleren;
nadenken over een antwoord;
lichaamstaal interpreteren;
reageren;
omgaan met eventuele prikkels uit de omgeving.
Dat kan overweldigend zijn.
Een pauze betekent daarom niet automatisch:
"Ik wil niet met je praten."
Het kan ook betekenen:
"Ik heb tijd nodig om dit gesprek te verwerken."
Een rustige omgeving kan daarbij helpen. Participate Autisme beschrijft bijvoorbeeld dat sommige autistische volwassenen gesprekken beter kunnen voeren wanneer de omgeving rustig is en zij zich volledig op het gesprek kunnen concentreren.
Spreek vooraf een pauzeregel af
Bijvoorbeeld:
"Als één van ons overprikkeld raakt, mogen we het gesprek maximaal dertig minuten onderbreken. Daarna spreken we af wanneer we verder praten."
Dat laatste onderdeel is belangrijk.
Een pauze werkt beter wanneer duidelijk is dat het gesprek wordt hervat.
Communiceren tijdens een conflict
Conflicten komen in vrijwel iedere relatie voor. Ook relaties waarin autisme geen rol speelt kennen ruzies, frustraties en misverstanden.
Wanneer autisme een rol speelt, kunnen conflicten soms extra ingewikkeld worden.
Bijvoorbeeld doordat:
emoties snel oplopen;
er te veel informatie tegelijk wordt gegeven;
de communicatie steeds indirecter wordt;
beide partners elkaar onderbreken;
oude conflicten erbij worden gehaald;
iemand zich terugtrekt;
de ander dit interpreteert als afwijzing.
Het kan dan helpen om één onderwerp tegelijk te bespreken.
Gebruik bijvoorbeeld deze structuur
1. Wat is er gebeurd?
"Vanmorgen stond de keuken nog vol met afwas."
2. Wat doet dat met mij?
"Daardoor voelde ik me gestrest."
3. Wat heb ik nodig?
"Ik wil graag dat we afspreken wie de vaat doet."
4. Wat spreken we concreet af?
"Jij doet de vaat na het avondeten en ik ruim 's morgens de vaatwasser uit."
Dit is vaak duidelijker dan:
"Ik moet echt altijd alles alleen doen!"
Hoewel die uitspraak begrijpelijk kan zijn vanuit frustratie, biedt hij weinig concrete informatie over wat de ander precies kan veranderen.
Gebruik "ik-boodschappen"
Een effectieve manier om relatieproblemen bespreekbaar te maken, is spreken vanuit de eigen ervaring.
In plaats van:
"Jij geeft nooit aandacht aan mij."
kun je zeggen:
"Ik voel me de laatste tijd alleen en zou graag meer tijd samen willen doorbrengen."
In plaats van:
"Jij begrijpt mij niet."
kun je zeggen:
"Ik heb het gevoel dat mijn boodschap niet goed overkomt. Mag ik opnieuw uitleggen wat ik bedoel?"
In plaats van:
"Je bent altijd zo bot."
kun je zeggen:
"Wanneer je dat zo direct zegt, komt dat bij mij hard binnen."
Dit betekent niet dat de persoon met autisme altijd moet worden beschermd tegen feedback.
Feedback blijft belangrijk.
Het verschil zit vooral in hoe concreet en begrijpelijk de feedback wordt gegeven.
Zeg wat je nodig hebt, niet alleen wat er fout gaat
Een relatiegesprek wordt vaak gemakkelijker wanneer je niet alleen vertelt wat je vervelend vindt, maar ook wat je graag anders zou zien.
Vergelijk:
"Je zit altijd op je telefoon."
met:
"Ik wil graag dat we tijdens het eten onze telefoons wegleggen."
Of:
"Je bent nooit romantisch."
met:
"Ik zou het fijn vinden als je één keer per week iets samen met mij plant."
Of:
"Je toont nooit interesse."
met:
"Als ik over mijn dag vertel, vind ik het fijn als je mij twee of drie vragen stelt."
De tweede formulering geeft de ander een concrete mogelijkheid om iets te veranderen.
Non-verbale communicatie bij autisme
Veel communicatie vindt plaats zonder woorden.
Een partner kan bijvoorbeeld denken:
"Ik heb duidelijk laten merken dat ik boos was."
Maar misschien was die boosheid vooral zichtbaar via:
een andere gezichtsuitdrukking;
stilte;
zuchten;
een andere lichaamshouding;
kortere antwoorden.
Wanneer de ander deze signalen niet herkent of anders interpreteert, kan de boodschap verloren gaan.
De oplossing is vaak verrassend eenvoudig:
Zeg het.
Bijvoorbeeld:
"Ik ben boos."
"Ik ben teleurgesteld."
"Ik heb nu behoefte aan geruststelling."
"Ik wil even alleen zijn, maar ik ben niet boos op jou."
Duidelijk communiceren hoeft niet minder liefdevol te zijn.
Oogcontact is niet hetzelfde als luisteren
Ook oogcontact kan binnen relaties tot misverstanden leiden.
Sommige autistische mensen ervaren oogcontact als ongemakkelijk, vermoeiend of afleidend. Dat betekent niet automatisch dat ze niet luisteren.
Daarom is het belangrijk om luisteren niet uitsluitend af te meten aan oogcontact.
Een partner kan bijvoorbeeld aandachtig luisteren terwijl hij:
naar de grond kijkt;
iets in zijn handen beweegt;
wegkijkt;
stil is;
weinig gezichtsuitdrukking toont.
Communicatievoorkeuren verschillen sterk tussen mensen.
De vraag is daarom niet:
"Kijkt mijn partner mij aan?"
maar eerder:
"Hoe merk ik dat mijn partner naar mij luistert?"
Prikkelverwerking en relaties
Autisme kan ook invloed hebben op hoe iemand prikkels verwerkt.
Denk aan:
geluid;
licht;
drukte;
aanraking;
geuren;
meerdere gesprekken tegelijk;
onverwachte gebeurtenissen.
Dit kan ook invloed hebben op een relatie.
Een partner kan bijvoorbeeld na een drukke werkdag thuiskomen en behoefte hebben aan stilte.
De andere partner kan dit interpreteren als:
"Hij wil niet bij mij zijn."
Terwijl de werkelijke boodschap misschien is:
"Mijn hoofd zit vol en ik heb dertig minuten rust nodig voordat ik weer sociaal kan zijn."
Dat verschil in interpretatie is belangrijk.
Maak daarom persoonlijke "oplaadtijd" bespreekbaar
Een relatie betekent niet dat partners voortdurend samen moeten zijn.
Een gezonde relatie kan ruimte bevatten voor:
tijd alleen;
hobby's;
vrienden;
rust;
afzonderlijke routines;
eigen interesses.
Voor sommige mensen met autisme kan die individuele ruimte extra belangrijk zijn om prikkels te verwerken en energie terug te krijgen.
Veranderingen en onverwachte situaties
Voorspelbaarheid kan voor sommige autistische mensen belangrijk zijn.
Een onverwachte wijziging kan bijvoorbeeld veel meer impact hebben dan een partner verwacht.
Stel:
Het stel had afgesproken om zaterdagavond samen thuis te blijven.
Op zaterdagmiddag zegt één partner:
"Mijn vrienden zijn toevallig in de buurt. Ik ga vanavond toch met hen mee."
Voor de ene partner is dat een spontane wijziging.
Voor de andere partner kan het voelen alsof een bestaande planning plotseling wordt weggehaald.
Daarom kan het helpen om veranderingen zo vroeg mogelijk te communiceren.
Niet:
"We doen het vanavond anders."
Maar:
"Ik weet dat we hadden afgesproken om samen thuis te blijven. Mijn vrienden hebben gevraagd of ik mee ga. Vind je het goed als we onze afspraak verplaatsen naar zondagavond?"
Dat geeft de ander tijd om de verandering te verwerken.
Autisme en behoefte aan routine
Routines kunnen binnen een relatie zowel voordelen als uitdagingen hebben.
Een vaste routine kan rust geven:
vaste momenten om samen te eten;
vaste momenten voor huishoudelijke taken;
vaste tijd om samen te ontspannen;
vaste momenten voor persoonlijke tijd.
Maar routines kunnen ook botsen wanneer de ene partner graag spontaniteit heeft en de andere juist voorspelbaarheid.
Een compromis kan zijn om spontaniteit binnen duidelijke grenzen te organiseren.
Bijvoorbeeld:
"Op vrijdagavond plannen we niets vast. Dan kunnen we spontaan beslissen wat we doen."
Zo blijft er ruimte voor spontaniteit, terwijl de rest van de week voorspelbaarder kan zijn.
Autisme en relatieproblemen: waar ontstaan vaak misverstanden?
Een aantal situaties komt regelmatig terug wanneer partners verschillende communicatiestijlen hebben.
Situatie 1: "Je vraagt nooit hoe het met mij gaat."
De autistische partner kan denken:
"Ze vertelt toch vanzelf als er iets is?"
De andere partner kan denken:
"Als hij van mij houdt, vraagt hij ernaar."
Situatie 2: "Waarom ben je zo afstandelijk?"
De autistische partner heeft misschien behoefte aan rust.
De andere partner ervaart dat als emotionele afstand.
Situatie 3: "Waarom reageer je zo bot?"
De bedoeling was misschien alleen om eerlijk en duidelijk te zijn.
De woorden komen echter harder over dan bedoeld.
Situatie 4: "Waarom zeg je niet wat er aan de hand is?"
De persoon met autisme weet misschien zelf nog niet precies wat hij voelt.
Situatie 5: "Waarom verander je onze plannen?"
De ene partner ziet flexibiliteit.
De andere ervaart onverwachte verandering als stressvol.
In al deze situaties kan de bedoeling verschillen van de impact.
En beide zijn belangrijk.
Bedoeling versus impact
Dit is een belangrijk principe binnen iedere relatie.
Iemand kan iets niet verkeerd bedoeld hebben en toch de ander pijn doen.
Bijvoorbeeld:
"Ik wilde alleen eerlijk zijn."
De ander kan antwoorden:
"Ik begrijp dat je eerlijk wilde zijn, maar de manier waarop je het zei deed pijn."
Beide uitspraken kunnen tegelijkertijd waar zijn.
Het doel is dan niet om vast te stellen wie gelijk heeft.
Een betere vraag is:
"Wat kunnen we de volgende keer anders doen?"
Zo wordt een conflict een mogelijkheid om elkaar beter te leren kennen.
Het dubbele empathieprobleem
In gesprekken over autisme wordt vaak alleen gekeken naar wat de autistische persoon moeilijk zou vinden.
Maar communicatie werkt twee kanten op.
De zogenaamde double empathy problem, ofwel het dubbele empathieprobleem, beschrijft het idee dat communicatieproblemen kunnen ontstaan doordat mensen met verschillende ervaringen en communicatiestijlen elkaar moeilijker begrijpen. Het uitgangspunt is dus niet simpelweg dat één persoon een tekort aan sociale vaardigheden heeft.
Dat perspectief kan belangrijk zijn binnen relaties.
De vraag wordt dan:
"Hoe kunnen wij elkaar beter begrijpen?"
in plaats van:
"Hoe kan de persoon met autisme leren communiceren zoals ik?"
Dat maakt een groot verschil.
Een relatie vraagt immers aanpassing van beide partners.
Een partner met autisme begrijpen
Als je een relatie hebt met iemand met autisme, kan het helpen om nieuwsgierig te blijven.
Vraag bijvoorbeeld:
"Hoe merk ik dat je overprikkeld raakt?"
"Wat helpt jou wanneer je stress hebt?"
"Hoe wil je dat ik feedback geef?"
"Wil je dat ik je eerst tijd geef of juist bij je blijf?"
"Vind je het makkelijker om moeilijke onderwerpen mondeling of schriftelijk te bespreken?"
"Hoe laat jij zien dat je van iemand houdt?"
"Hoe merk ik dat jij behoefte hebt aan contact?"
"Hoe merk ik dat je juist behoefte hebt aan rust?"
Deze vragen kunnen veel informatie opleveren.
Want autisme kan bepaalde patronen verklaren, maar het vertelt je niet automatisch hoe deze specifieke persoon communiceert.
Een partner met autisme hoeft niet alles alleen te leren
Ook de niet-autistische partner kan leren.
Bijvoorbeeld:
duidelijker communiceren;
minder vertrouwen op hints;
concrete verwachtingen uitspreken;
ruimte geven voor verwerkingstijd;
rekening houden met prikkelgevoeligheid;
niet iedere stilte persoonlijk interpreteren;
vragen stellen wanneer iets onduidelijk is.
Dat betekent niet dat de niet-autistische partner altijd verantwoordelijk is voor de communicatie.
Het betekent dat beide partners verantwoordelijkheid nemen voor de relatie.
Communicatie via WhatsApp of e-mail
Sommige moeilijke onderwerpen kunnen gemakkelijker worden besproken in geschreven vorm.
Een tekstbericht geeft iemand de mogelijkheid om:
de boodschap meerdere keren te lezen;
na te denken;
emoties eerst te laten zakken;
een antwoord te formuleren;
informatie te ordenen.
De National Autistic Society noemt schrijven als mogelijke ondersteuning wanneer iemand meer verwerkingstijd nodig heeft.
Dat betekent niet dat ieder relatieprobleem via WhatsApp moet worden opgelost.
Een lange ruzie via tientallen berichten kan juist voor extra misverstanden zorgen.
Een goede combinatie kan zijn:
Stap 1: schrijf kort wat je wilt bespreken.
Stap 2: geef de ander tijd om het te verwerken.
Stap 3: bespreek het daarna mondeling.
Bijvoorbeeld:
"Ik wil vanavond graag praten over onze afspraken rondom het huishouden. Ik stuur je alvast de punten zodat je kunt nadenken. Daarna kunnen we samen bekijken wat voor ons allebei werkt."
Maak communicatieafspraken binnen je relatie
Een van de beste manieren om communicatieproblemen te verminderen, is vooraf afspraken maken.
Bijvoorbeeld:
Onze communicatieafspraken
We zeggen zo veel mogelijk rechtstreeks wat we bedoelen.
We verwachten niet dat de ander gedachten kan lezen.
We gebruiken geen beledigingen.
We halen niet automatisch oude conflicten erbij.
Als iemand overprikkeld raakt, mag die persoon een pauze nemen.
We spreken af wanneer een moeilijk gesprek wordt hervat.
We geven elkaar tijd om na te denken.
We vragen verduidelijking wanneer iets niet duidelijk is.
We proberen intentie en impact van elkaar te onderscheiden.
We zoeken samen naar een oplossing.
Deze afspraken kunnen zichtbaar worden opgeschreven.
Dat klinkt misschien formeel, maar juist bij ingewikkelde communicatie kan een concreet kader rust geven.
Autisme en liefde: liefde ziet er niet altijd hetzelfde uit
Een belangrijke vraag binnen relaties is:
"Hoe laat iemand zien dat hij van mij houdt?"
Mensen kunnen liefde namelijk op verschillende manieren tonen.
De ene persoon zegt vaak:
"Ik hou van je."
De ander laat liefde misschien zien door:
praktische hulp;
tijd vrijmaken;
iets onthouden;
problemen oplossen;
samen activiteiten ondernemen;
structuur bieden;
interesse tonen in een specifieke hobby;
trouw zijn aan afspraken;
een partner beschermen tegen overprikkeling.
Als je alleen één vorm van liefde herkent, kun je andere vormen missen.
Daarom kan het waardevol zijn om elkaar letterlijk te vragen:
"Waaraan merk jij dat iemand van je houdt?"
en:
"Hoe laat jij merken dat je van iemand houdt?"
Intimiteit en seksualiteit
Ook intimiteit kan binnen een relatie met autisme anders verlopen.
Daarbij spelen niet alleen emoties en communicatie een rol, maar mogelijk ook:
sensorische voorkeuren;
aanraking;
geluid;
geur;
behoefte aan voorspelbaarheid;
onzekerheid over sociale signalen;
moeite met het interpreteren van subtiele initiatieven;
behoefte aan duidelijke toestemming en afspraken.
Goede communicatie is daarom belangrijk.
Zeg niet alleen:
"Je moet wat meer initiatief nemen."
Maar bespreek concreet:
Wat betekent initiatief?
Welke aanraking voelt prettig?
Welke aanraking voelt onprettig?
Wanneer heeft iemand behoefte aan intimiteit?
Hoe geef je aan dat je geen zin hebt?
Hoe geef je aan dat je wel zin hebt?
Welke vormen van intimiteit zijn belangrijk?
Toestemming en grenzen moeten altijd duidelijk en wederzijds zijn.
Ook hier geldt: er bestaat geen universele manier waarop intimiteit binnen een relatie eruit moet zien. Participate Autisme benadrukt dat relaties en intimiteit sterk individueel zijn en dat partners samen moeten onderzoeken wat voor hen werkt.
Huishouden en praktische verantwoordelijkheden
Relatieproblemen gaan lang niet altijd over liefde.
Soms gaan ze over de vuilnis.
Of de boodschappen.
Of de was.
Of administratie.
Of wie de kinderen naar school brengt.
Bij verschillende communicatiestijlen kunnen ook hierover misverstanden ontstaan.
Een vage afspraak als:
"We moeten het huishouden beter verdelen."
is weinig concreet.
Een praktisch schema kan veel duidelijker zijn.
Taak | Wie | Wanneer |
Boodschappen | Partner A | Zaterdag |
Koken | Partner B | Ma, wo, vr |
Afwas | Partner A | Dagelijks |
Was | Partner B | Dinsdag |
Stofzuigen | Samen | Zondag |
Het doel is niet om van een relatie een werkschema te maken.
Het doel is om onduidelijkheid te verminderen.
Wat als je partner steeds zegt: "Ik weet het niet"?
"Ik weet het niet" kan verschillende betekenissen hebben.
Het kan betekenen:
ik weet het echt niet;
ik heb meer tijd nodig;
ik begrijp de vraag niet;
ik weet niet hoe ik mijn gevoel moet verwoorden;
ik ben overprikkeld;
ik wil nu niet praten;
ik ben bang om het verkeerde antwoord te geven.
Probeer daarom niet meteen te concluderen dat de ander ongeïnteresseerd is.
Je kunt bijvoorbeeld vragen:
"Weet je het nu niet, of wil je er eerst over nadenken?"
Of:
"Zal ik je vanavond opnieuw vragen?"
Of:
"Wil je liever kiezen uit twee mogelijkheden?"
Soms maakt een concretere vraag antwoorden gemakkelijker.
In plaats van:
"Wat vind je van onze relatie?"
kun je vragen:
"Vind je dat we de laatste tijd genoeg tijd samen doorbrengen?"
Wat helpt bij communicatie met iemand met autisme?
Er bestaat geen universeel communicatieprotocol voor autisme. Toch kunnen onderstaande strategieën voor veel mensen behulpzaam zijn.
1. Wees duidelijk
Zeg wat je bedoelt.
2. Vermijd onnodige hints
Verwacht niet automatisch dat de ander de verborgen boodschap begrijpt.
3. Geef verwerkingstijd
Een stil antwoord betekent niet automatisch dat iemand niet luistert.
4. Bespreek één onderwerp tegelijk
Dat maakt het gesprek overzichtelijker.
5. Maak afspraken concreet
Wie doet wat, wanneer en hoe?
6. Vraag om verduidelijking
Zeg:
"Ik weet niet zeker wat je bedoelt. Kun je dat uitleggen?"
7. Let op prikkels
Een belangrijk gesprek lukt waarschijnlijk beter wanneer de omgeving rustig is.
8. Gebruik eventueel schriftelijke communicatie
Voor sommige mensen biedt tekst meer verwerkingstijd.
9. Respecteer persoonlijke grenzen
Niet iedereen heeft op hetzelfde moment behoefte aan praten, aanraking of samenzijn.
10. Kijk naar de persoon, niet alleen naar de diagnose
Autisme geeft informatie, maar vertelt niet het hele verhaal van iemand.
Wat kun je beter vermijden?
Sommige communicatiepatronen kunnen relatieproblemen versterken.
Vermijd gedachtenlezen
"Je weet toch wat ik bedoel?"
Vermijd absolute woorden
"Jij doet altijd..."
"Jij doet nooit..."
Vermijd sarcasme tijdens een serieus conflict
Wanneer iemand de letterlijke betekenis neemt, kan sarcasme de situatie ingewikkelder maken.
Vermijd meerdere problemen tegelijk
Een gesprek over de vaatwasser hoeft niet automatisch te veranderen in een discussie over de hele relatie.
Vermijd straf door stilte
Een pauze nemen is iets anders dan iemand bewust negeren.
Vermijd autisme als excuus voor alles
Autisme kan gedrag verklaren, maar het betekent niet dat grenzen, respect en verantwoordelijkheid niet belangrijk zijn.
Vermijd de verwachting dat één partner zich volledig moet aanpassen
Een gezonde relatie vraagt wederzijdse inspanning.
"Mijn partner begrijpt mij niet"
Dat is misschien wel een van de pijnlijkste ervaringen binnen een relatie.
Wanneer beide partners herhaaldelijk het gevoel hebben dat ze niet worden begrepen, kan er een patroon ontstaan:
Misverstand → frustratie → verdediging → terugtrekken → nog meer misverstand.
Het kan helpen om het patroon zelf bespreekbaar te maken.
Bijvoorbeeld:
"Ik heb het gevoel dat we steeds in hetzelfde patroon terechtkomen. Jij zegt iets, ik interpreteer het op een bepaalde manier, jij voelt je niet begrepen en daarna trekken we ons allebei terug. Ik wil graag kijken hoe we dat patroon kunnen doorbreken."
Daarmee verschuift de focus van:
"Jij bent het probleem."
naar:
"Wij hebben een communicatieprobleem."
Dat kan een belangrijk verschil maken.
Een eenvoudig stappenplan voor moeilijke gesprekken
Wanneer een onderwerp gevoelig ligt, kun je dit stappenplan gebruiken.
Stap 1: Kies een rustig moment
Niet midden in een ruzie.
Stap 2: Kondig het gesprek aan
"Ik wil vanavond iets bespreken dat belangrijk voor me is."
Stap 3: Bespreek één onderwerp
Niet meteen vijf andere problemen erbij halen.
Stap 4: Benoem feiten
"We hebben de afgelopen drie weken twee keer onze afspraak over gezamenlijke tijd geannuleerd."
Stap 5: Benoem je gevoel
"Daardoor voel ik me verdrietig en minder verbonden."
Stap 6: Benoem je behoefte
"Ik heb behoefte aan meer tijd samen."
Stap 7: Doe een concreet voorstel
"Ik zou graag iedere woensdagavond samen eten zonder telefoons."
Stap 8: Vraag naar de ander
"Hoe is dat voor jou?"
Stap 9: Geef verwerkingstijd
Niet ieder antwoord hoeft onmiddellijk te komen.
Stap 10: Maak een afspraak
"Laten we dit twee weken proberen en daarna bespreken hoe het gaat."
Wanneer is relatietherapie zinvol?
Niet ieder relatieprobleem kan worden opgelost door betere communicatie alleen.
Soms zijn problemen langdurig geworden.
Bijvoorbeeld:
terugkerende ruzies;
emotionele afstand;
voortdurend onbegrip;
problemen rondom intimiteit;
grote verschillen in behoeften;
vastgelopen communicatie;
langdurige frustratie;
wantrouwen;
problemen rond grenzen;
een gevoel van eenzaamheid binnen de relatie.
In zulke situaties kan professionele begeleiding helpen.
Bij voorkeur door iemand die kennis heeft van:
autisme;
volwassen relaties;
communicatieverschillen;
neurodiversiteit;
prikkelverwerking;
eventueel seksualiteit en intimiteit.
Het doel van begeleiding hoeft niet te zijn om de autistische partner "normaler" te leren communiceren.
Een belangrijker doel kan zijn om een communicatievorm te vinden die voor beide partners werkt.
Wanneer communicatie niet meer gezond is
Autisme mag nooit worden gebruikt om kwetsend of grensoverschrijdend gedrag automatisch goed te praten.
Een diagnose verklaart niet alles.
Iedere partner heeft recht op:
respect;
veiligheid;
grenzen;
vrijwilligheid;
persoonlijke ruimte;
emotionele veiligheid.
Ook binnen een relatie waarin autisme een rol speelt, blijven grenzen belangrijk.
Het is daarom verstandig onderscheid te maken tussen:
"Mijn partner communiceert anders."
en:
"Mijn partner negeert structureel mijn grenzen."
Dat zijn twee verschillende problemen.
Wanneer sprake is van intimidatie, controle, bedreiging, geweld of ander grensoverschrijdend gedrag, is gespecialiseerde hulp belangrijk.
Een relatie met autisme hoeft niet minder liefdevol te zijn
Veel mensen die zoeken naar informatie over autisme en relaties doen dat omdat ze bang zijn dat hun relatie gedoemd is te mislukken.
Maar autisme op zichzelf bepaalt niet of een relatie succesvol is.
Een relatie wordt gevormd door twee mensen, hun persoonlijkheden, behoeften, verwachtingen, ervaringen en omstandigheden.
Een relatie kan uitdagingen hebben én tegelijkertijd liefdevol zijn.
Sterker nog: sommige partners ervaren dat duidelijkheid, eerlijkheid en voorspelbaarheid juist sterke kanten van hun relatie worden.
Het belangrijkste is niet dat beide partners hetzelfde communiceren.
Het belangrijkste is dat ze leren begrijpen wat de ander bedoelt.
Een praktische "handleiding" voor elkaar
Een verrassend nuttige oefening kan zijn om samen een persoonlijke communicatiehandleiding te maken.
Niet omdat een partner een "probleem" is, maar omdat niemand automatisch kan weten wat er in het hoofd van een ander gebeurt.
Je kunt bijvoorbeeld samen deze vragen beantwoorden:
Als ik gestrest ben...
Hoe merk je dat?
Wat heb ik dan nodig?
Wat helpt niet?
Als ik verdrietig ben...
Wil ik praten?
Wil ik een knuffel?
Wil ik alleen zijn?
Wil ik praktische hulp?
Als ik boos ben...
Hoe ziet dat eruit?
Wanneer moet je mij ruimte geven?
Wanneer wil ik juist contact?
Als ik overprikkeld ben...
Welke prikkels moet je verminderen?
Helpt stilte?
Helpt aanraking?
Helpt een wandeling?
Als ik een moeilijk gesprek moet voeren...
Wil ik vooraf weten waarover het gaat?
Wil ik het mondeling bespreken?
Wil ik het eerst schriftelijk krijgen?
Hoeveel tijd heb ik nodig?
Als ik liefde toon...
Wat doe ik?
Wat zeg ik?
Welke signalen geef ik?
Dit soort informatie kan binnen een relatie enorm waardevol zijn.
De belangrijkste boodschap: begrip werkt twee kanten op
Bij autisme en relaties wordt soms vooral gekeken naar wat de persoon met autisme moet veranderen.
Maar duurzame communicatie vraagt inspanning van beide kanten.
De persoon met autisme kan bijvoorbeeld leren om:
behoeften duidelijker uit te spreken;
aan te geven wanneer iets niet wordt begrepen;
rekening te houden met de gevoelens van de partner;
feedback serieus te nemen;
afspraken na te komen.
De andere partner kan bijvoorbeeld leren om:
duidelijker te communiceren;
minder gebruik te maken van hints;
ruimte te geven voor verwerking;
non-verbale signalen niet automatisch als onwil te interpreteren;
rekening te houden met sensorische behoeften;
vragen te stellen in plaats van conclusies te trekken.
Het doel is niet dat één partner volledig verandert.
Het doel is dat beide partners elkaar beter leren verstaan.
Veelgestelde vragen over autisme en relaties
Kan iemand met autisme een liefdesrelatie hebben?
Ja. Mensen met autisme kunnen verliefd worden, liefde ervaren en langdurige relaties aangaan. De manier waarop zij gevoelens tonen of relaties beleven kan echter verschillen van persoon tot persoon.
Hebben mensen met autisme moeite met communiceren?
Sommige mensen met autisme ervaren verschillen in sociale communicatie, bijvoorbeeld bij het interpreteren van lichaamstaal, gezichtsuitdrukkingen, toon, hints of niet-letterlijke taal. De mate waarin dit voorkomt verschilt sterk per persoon.
Kunnen mensen met autisme emoties voelen?
Ja. Autisme betekent niet dat iemand geen emoties heeft. De manier waarop emoties worden herkend, verwerkt of uitgedrukt kan wel anders zijn.
Waarom zegt mijn autistische partner niet wat hij voelt?
Daar kunnen verschillende redenen voor zijn. Misschien is het moeilijk om de emotie te herkennen, te benoemen of op het moment zelf onder woorden te brengen. Ook overprikkeling of behoefte aan verwerkingstijd kan een rol spelen.
Waarom is mijn partner zo direct?
Direct en letterlijk communiceren komt bij sommige autistische mensen vaker voor. Dat betekent niet automatisch dat iemand bewust onvriendelijk wil zijn. Tegelijkertijd kan de impact van directe woorden wel pijnlijk zijn. Beide aspecten mogen worden besproken.
Is schrijven beter dan praten?
Dat verschilt per persoon. Sommige mensen vinden schrijven prettig omdat ze meer tijd hebben om informatie te verwerken en een antwoord te formuleren.
Werkt een relatie tussen twee mensen met autisme beter?
Daar bestaat geen algemeen antwoord op. Relaties tussen twee autistische partners kunnen voordelen en uitdagingen hebben, net zoals relaties tussen een autistische en niet-autistische partner. De individuele personen en hun communicatiestijlen zijn belangrijker dan alleen de diagnose.
Moet ik als partner alles aanpassen vanwege autisme?
Nee. Een gezonde relatie vraagt wederzijdse aanpassing. Rekening houden met autistische behoeften betekent niet dat één partner al zijn of haar eigen behoeften moet opgeven.
Kan relatietherapie helpen?
Dat kan, vooral wanneer communicatiepatronen langdurig zijn vastgelopen. Het kan verstandig zijn een therapeut te zoeken die ervaring heeft met autisme en relaties.
Conclusie: autisme en relaties vragen vooral om duidelijkheid, begrip en wederkerigheid
Autisme en relaties kunnen soms extra uitdagingen met zich meebrengen, vooral wanneer partners verschillende manieren hebben om informatie, emoties en sociale signalen te verwerken.
Een autistische partner kan bijvoorbeeld directer communiceren, behoefte hebben aan meer duidelijkheid, moeite hebben met indirecte boodschappen of extra verwerkingstijd nodig hebben. Een niet-autistische partner kan op zijn beurt sterk vertrouwen op lichaamstaal, hints, spontaniteit of het vanzelf aanvoelen van emoties.
Daar ontstaan gemakkelijk misverstanden.
Maar communicatieverschillen hoeven niet automatisch relatieproblemen te worden.
De sleutel ligt vaak in:
duidelijk zeggen wat je bedoelt;
behoeften concreet formuleren;
elkaar niet verantwoordelijk maken voor gedachtenlezen;
rekening houden met prikkelverwerking;
ruimte geven voor verwerking;
afspraken concreet maken;
luisteren naar de impact van woorden;
nieuwsgierig blijven naar elkaars communicatiestijl;
conflicten op een rustige manier bespreken;
en vooral: de verantwoordelijkheid voor goede communicatie bij beide partners leggen.
Een relatie hoeft niet perfect te zijn om waardevol te zijn.
Partners hoeven ook niet hetzelfde te communiceren om elkaar goed te kunnen begrijpen.
Soms begint betere communicatie met een heel eenvoudige vraag:
"Hoe kan ik beter begrijpen wat jij bedoelt, en wat heb jij van mij nodig om je beter begrepen te voelen?"
Dat is misschien wel een van de belangrijkste vragen die partners elkaar kunnen stellen.
Opmerkingen